Nei in kontekstuele Fryske teology: in nijsgjirrich ûnderwerp

augustus 20, 2016 13:48

logo Boekbesprek

troch dr. Jan Dirk Wassenaar

 

op-us-eigen-wizeFaaks kenne jo him fan Nijkleaster yn Jorwert: ds. Hinne Wagenaar, dy’t sûnt 2012 oan dat pioniersplak fan de lanlike protestantske tsjerke ferbûn is. Dêrfóár wie er predikant foar bûtenlânske studinten yn Nederlân (1990-1997), dosint systematyske teology yn Kumba yn Kamerûn (1998-2002), dosint misjology yn Grins (2002-2005) en dominy fan de protestantske gemeente Wurdum en omkriten (2002-2012). Ferline jier ferskynde fan syn hân it boek Op ús eigen wize.

Taal en kultuer
De kwestje dy’t Wagenaar oan ’e oarder stelt, giet net allinne Fryske leauwigen oan, al spilet dy yn Fryslân wol mear as earne oars yn ús lân. It giet eigentlik om in fraachstik dat oeral, yn binnen- en bûtenlân, fan belang is: foar hoefier mei, moat de kontekst fan taal en kultuer fan ynfloed wêze op de teology? Oer ‘bûtenlân’ praat: krekt syn ûnderfining yn Afrika hat Wagenaar gefoelich makke foar dat tema. Yn Kamerûn hat er wurke mei groepen minsken dy’t sochten om eigenwearde en identiteit yn in kristlike wrâld dy’t dominearre waard troch útlânske, almeast westerske streamingen: roomsk-katolyk, protestantsk, ‘evangelical’, pinksterbeweging en (eastersk-)ortodoks.

It is my te dwaan om it lêste haadstik fan Op ús eigen wize. Dêr jout Wagenaar in oanset yn foar de kontoeren fan in Fryske teology – sa beskieden formulearret er dat. It haadstik stiet net los fan alle foarige, dêr’t er sân ferhalen út it boek Hannelingen fan ʼe apostels yn besprekt. Frucht dêrfan is it ynsjoch dat Jeruzalem net mear it sintrum is. Der groeit in ferskaat fan nije sintra, talen en kultueren. Dat hat alles te krijen mei de frijheid fan de heidenen dy’t kristen wurden binne. Fanwege dat ‘pluralisme fan de perifery mei inkeld God yn it sintrum’ (Lamin Sanneh) is der neffens Wagenaar alle reden en pleitsje foar in kontekstuele teology. Dy stiet diametraal foar de pretinsjes fan in universele teology oer, dy’t – gearfette – útgiet fan universele wierheden dy’t foar elkenien, oeral en altyd jilde. (Dêr is de ferneamde formulearring fan it roomsk-katolike tradysjebegryp troch Vincentius fan Lerinum yn werom te kennen.)

Wagenaar beklammet wol dat kontekstuele teology net sûnder oekumenyske útwikseling en ynternasjonale relaasjes kin. Oars driget it gefaar fan ûntspoaringen en sektarisme.

‘Blut und Boden’?
Under ‘Tûkelteammen’ leit Wagenaar in ferbân mei de Fryske kontekst.
Om te begjinnen jout er antwurd op de fraach oft wy werom moatte nei de foarkristlike tiid. Dat fynt er foar in kontekstuele Fryske teology ûnnedich en ûnmooglik. Unnedich omdat der yn de skiednis fan it kristendom yn Fryslân foldwaande materiaal leit foar in eigen identiteit. Unmooglik omdat de op syn minst kleurde oerlevering troch de earste misjonarissen net maklik as noarm brûkt wurde kin. De auteur is him by it brûken fan materiaal út de kristlike tradysje bewust fan ynterpretaasjes fan de skiednis dy’t al gau brûkt of misbrûkt wurde foar spesifike – wol of net romantisearjende of nasjonalistyske – ideologyske belangen. Fierder is Wagenaar fan miening dat de situaasje yn Fryslân oars is as yn Afrika. Neffens him moat yn de kontekst fan de relatyf jonge Afrikaanske tsjerken mei it each op de identiteit krekt wol oansluting socht wurde by it foarkristlike ferline.

Dêrnei stelt Wagenaar dat it him ek net te rêden is om ‘folkseigen’ of ‘folksaard’, dêr’t al gau de lucht fan ‘Blut und Boden’ oan hinget. It giet him net om genetysk komôf of sokssawat (‘skaaimerken’), mar om kultuer, dat wol sizze: ‘it gehiel fan mienskiplike ferwurvenheden en wearden op it mêd fan seden, gewoanten, ynstellingen, ideeën, gedrach, keunst, wittenskip, religy en filosofy’.

By einsluten: kontekstuele teology is foar Wagenaar de refleksje op it proses fan ‘kontekstualisaasje’ (fan it evangeelje yn de Fryske kontekst). Yn oansluting oan D. Flemming definiearret er dat begryp sa: ‘it dynamyske en yntegrale proses fan ynkarnaasje fan it evangeelje yn in konkrete histoaryske en kulturele situaasje. Dit giet sa’n manier dat it evangeelje op autentike wize ta útdrukking brocht wurdt yn ʼe lokale kontekst én tagelyk ek op in profetyske wize dy kontekst transformearret. Kontekstualisaasje stelt it folk fan God by steat om it evangeelje yn gehoarsumens oan Kristus foarm te jaan yn de eigen kultuer en de eigen omstannichheden.’ It is wol dúdlik: der is by kontekstualisaasje yn alle gefal ek sprake fan in krityske oanpak.

Kontoeren
Dan no de kontoeren fan in kontekstuele Fryske teology. – Wagenaar stiet earst stil by it belang fan it brûken fan de eigen taal. Hy wiist ûnder mear op it liturgysk materiaal dat yn it Frysk beskikber is, ynklusyf Lieteboek. Sjonge en bidde thús en yn tsjerke (2015). Hy giet ek op de wjerstân tsjin it brûken fan it Frysk yn: (a.) dy taal soe ûnearbiedich wêze, (b.) It brûken dêrfan soe de ienheid mei de nasjonale tsjerke ferbrekke, (c.) der moat rekken holden wurde mei minsken dy’t gjin Frysk fersteane. Dat lêste punt moat neffens him serieus nommen wurde. Mar dêr is wat oan te dwaan. De auteur pleitet derfoar om ôf te stappen fan de line of-of (of Nederlânsktalige tsjinsten of Frysktalige) en oer te gean op it model en-en (yn tsjerketsjinsten sawol Nederlânsk as Frysk brûke). Om op it nije lieteboek werom te kommen: Wagenaar achtet it in miste kâns dat dêr gjin inkeld liet út it Frysk (of in oare streektaal) yn opnommen is, wylst der withoefolle lieten yn dy talen beskikber binne. Yndied: it soe gjin muoite kostje en folje in foars katern mei Frysktalige lieten… Neidat de auteur stilstien hat by it belang fan it brûken fan de eigen taal, ûnderstreket er de betsjutting fan de Hillige Geast. Dy bliuwt net beheind ta it talewûnder fan Pinkster, dy ynspirearret ek ta ienheid yn ferskaat en ta ferskaat yn ienheid. Sa ûntsteane mienskippen yn folsleine frijheid.

Dêrnei ropt Wagenaar op om omtinken te jaan oan identiteit as teologyske kategory. Dat docht er mei it each op datjinge dêr’t it kristendom benammen yn Afrika wol fan beskuldige is, te witten ‘kastraasje’ fan lânseigen kultueren, fan misjonêre ferovering, fan religieuze skizofreny en fan antropologyske earmoed. Yn dat ferbân hâldt de auteur út dat it fan belang is om jin yn Fryslân (en earne oars) tige bewust te wêzen fan de foarkristlike kultuer, sa’t Henk Vreekamp dat yn syn ‘Veluwse wandelingen’ en syn publikaasjes dêroer foar in oare hoeke fan it lân dien hat. Dat bringt jin ta in folwoeksen ferhâlding ta it ferline. It giet om akseptaasje én transformaasje, om thúskommen én befrijing, om bewoarteljen yn de eigen kontekst én krityske distânsje ta dy kontekst.

By einsluten stiet Wagenaar stil by ‘De oaren’ en by ‘Frijheid’. Wat de oaren oangiet, nimt er it op foar it ‘anty-oerhearskingsprinsipe’ fan Jezus sa’t Paulus dat oernommen hat (ferl. Galatiërs 3: 28). By it twadde tema seit de auteur dat frijheid, dy’t sa sintraal stiet yn it tinken oer Fryslân (tink oan de gjalp ‘Leaver dea as slaaf’), goed oanslút by it frijheidsgefoel yn Hannelingen fan ʼe apostels. Dêr is sels in teologyske basis yn te finen foar de langst en it stribjen nei frijheid.

Foarbylden
StolaYn in ‘Neiskrift’ komt Wagenaar mei in stikmannich foarbylden. Om te begjinnen freget er omtinken foar it liet ‘De frede fan ’e greiden’. Mear as in oersetting, te witten in ferfrysking fan ‘The peace of the earth be with you’ út Iona (Skotlân).

Dêrnei leit er de symboalen op de Fryske stola dy’t er by syn ôfskied fan Wurdum en omkriten krige, út: it pompeblêd bringt er yn ferbân mei de leafde fan God de Heit, it alvestêdekrúske mei it krús fan God de Soan, de ljip mei God de Hillige Geast, wêrby’t er út in meditaasje fan O. Noordmans, dy’t de ljip Gods fûgel neamd hat, sitearret. De auteur slút ôf mei in pear paragrafen oer wat Nijkleaster foar eagen stiet.

Wifelingen
Yn myn oardiel oer Op ús eigen wize moat ik foarsichtich wêze: myn ûnderfing mei oare kultueren is beheind. Yn alle gefal wol ik opmerke dat Wagenaar in boeiend boek oer in belangryk tema publisearre hat. Fierder, dat ik in hiel ein mei him meigean kin. Ik bliuw wol mei in pear fragen sitten. Dy stel ik yn alle beskiedenheid.

  1. Wagenaar wiist de pretinsjes fan in universele teology skerp ôf. Mar docht er dat net te skerp? Is der net in soad te sizzen foar ‘universele wierheden dy’t foar elkenien, oeral en altyd jilde’ as wy de wearde fan de eigen kontekst’ mar foar eagen hâlde? Dat klinkt wol wat massiver as ik bedoel. Ik tink dan oan in teology yn oansluting op de oekumenyske symboalen, de trije belidenissen fan de net-dielde kristlike tsjerke.
  1. Wagenaar seit op basis fan Hannelingen fan ʼe apostels dat Jeruzalem net mear it sintrum is. Der waakst in ferskaat fan nije sintra, talen en kultueren. My falt op dat de auteur dy tsjinstelling tige skerp delset, as er it oer ‘de timpel’, ‘de wet’, ‘it wettisisme’ en sa hat. It liket derop dat er dêr ferlet fan hat om de frijheid fan de heidenkristenen om it leauwe kontekstueel foarm te jaan, te legitimearjen. Mar, is myn fraach: is sa’n sterkte polemyk rjochtfeardige of needsaaklik?
  1. Wagenaar sjocht it gefaar yn dat by kontekstuele teology op ’e loer leit: te sterke identifikaasje mei de besteande kultuer. Mar giet er dêr sels ek net tige fier yn? Dan tink ik oan wat er oer de Fryske frijheid yn relaasje ta de frijheid yn Hannelingen fan ʼe apostels en oan wat er oer de Fryske stola skreaun hat. Dêr kin ik my net yn fine.

Yn oansluting oan myn lêste fraach wol ik as djip-Fries in pear sitaten fan in oare Fries, O. Noordmans, trochjaan. Neidat dy de loftrompet stutsen hat op de Fryske taal, skriuwt er oan K.H. Miskottte: ‘Maar tevens zou ik het meer dan jammer vinden, als deze kleine volksstam afgesnoerd zou raken van een bredere kerkelijke en culturele katholiciteit.’ Oan in oare kollega: ‘De latiniteit, het algemene, heeft te zeer beslag op mij gelegd om veel ruimte te laten voor de cultuur van het allereigenste. (…) Het Friese leven interesseert mij echter – hoe kan het anders – toch ook weer in hoge mate; ook de natuur van dat land. (…) Overigens kan de cultuur van het eigene ook een demonische werking uitoefenen. Folklore en heidendom raken elkaar gemakkelijk, zoals wij aan Duitsland gezien hebben. De latiniteit, die in Friesland een stevige pied à terre heeft gehad, blijft daarom voor West-Europa van hoge betekenis.’ Dat woe ik mar sizze!

Besprutsen:
Hinne Wagenaar, Op ús eigen wize. Sân ferhalen út it boek Hannelingen oer taal en kultuer, útjûn by Bornmeer, 2015; 232 s., ynbûn; ISBN: 978-90-5615-364-9; priis: € 20,–.

dr. J.D.Th. Wassenaar is predikant fan de Protestantse Gemeente Hellendoorn.

 

 

augustus 20, 2016 13:48
Skriuw in reaksje

1 opmerking

  1. Jaap Osinga (Amsterdam) july 17, 09:29

    Soenen alle net-útsprutsen ein-k’s ek net skriftlik ferfalle kinne: Rooms, Dúts, Frâns, Amearikaans…

Sjoch opmerkingen

Skriuw in reaksje

Jo mailadres wurdt net sichtber foar oare besikers fan dit webstee.
As der in stjerke by in hokje stiet, moatte jo dêr wat ynfiere.*